L’abati Berlendis e la Sassari di lu 1700

Già prufissori d’eloquenza i’ l’unibessiddai di Cagliari e dabboi prefettu di l’ischori regi di Sassari, à lassaddu tanti puisii in itarianu chi riguardhani la Sardhigna e puru Sassari. Di Mario Marras

Sassari i’ lu 1700 no dubìa assé chidda ziddai manna chi calchunu po pinsà: semmu fabiddendi di quattordhizi-quindizimiria passoni. Ma abìami genti di varori, tantu pa’ dì Giuseppi Cossu, sassaresu trapiantaddu a Cagliari e passunaggiu impurthanti pa’ li sardhi, visthu chi, a parthi ischribì un beddu libru sobr’a la so’ ziddai e no soru, s’à daddu cuidaddu pa’ migliurà la situazioni economica d’eddi. Ma Sassari à visthu puru tanti figuri anzeni cumenti, pa’ fa esempi, prufissori di l’unibessiddai mandaddi da Torino (la Sardhigna era un pussessu di li Savoia) o pridiggadori chi viniani a Sassari pa’ li Missioni, chi tandu erani assai friquenti.

In mezu a chisthi, un abati gesuita, chi si ciamaba Agniru Berlendis (1733-1793), già prufissori d’eloquenza i’ l’unibessiddai di Cagliari e dabboi prefettu di l’ischori regi di Sassari, à lassaddu tanti puisii in itarianu chi riguardhani la Sardhigna e puru Sassari. E so propiu chissi chi fabeddani di la ziddai nostra chi z’intaressani inogghi. Semmu i’ la sigunda middai di lu 1700 e Berlendis ischribi di mamenti dibessi cumenti l’alluvioni i’ l’intorri di sassari di lu 1766, lu paru cu’ li cabaddi a carrasciari e d’aosthu, lu grimu di Sassari e l’ischampagnaddi. So puisii in rima, a la moda di li tempi, pieni di riferimenti a lu mondu cràssiggu, ma so d’intaressu pa’ noi, acchì zi còntani una ziddai di tempi luntani.

Fabiddendi di l’alluvioni, l’abati è poggu tènnaru cu’ li sassaresi: no è lu disthinu chi à fattu lu dannu, ma so li passoni chi no si so preoccupaddi di li tarreni, di li rii, di li baddi e di l’isthagni. E visthu lu dannu fattu da la natura, toccarà dassi cuidaddu e trabaglià, no pirdhì tempu, punì órdhini e fa purizzia in dugna loggu.

            La puisia chi fabedda di lu paru di li cabaddi è assai bedda e ischumenza dizendi chi chisthi animari so lesthri che frezza o asthori e impiddosi cumenti un riu chi fara da lu monti; dabboi prisenta li cabaddi tutti addubbaddi a festha e la curridda i’ l’isthradoni chi “dibidi in dui la ziddai” saristhia a dì, la Piazza. Li cabaddi so nivvosi e candu pàrthini, l’occi a marapena ridéscini a sighilli. Calche vessu è dedicaddu a un cabaglieri chi, a un zerthu puntu, lassa la briglia e si bizi un’impulla…no dizi si d’eba o althru…! Beddu curaggiu! L’arrischu pa’ tutti è mannu e si fini cu’ la festha di la genti, lu premiu pa’ lu vinzidori e tutti li banderi a lu ventu. Tandu li sassaresi erani amantiosi avveru di li cabaddi e pari chi chisthu “amori” sia duraddu ancora assai tempu.

Passendi a l’ischampagnaddi, Berlendis zi conta chissi chi si fazìani i’ lu mesi di santandrìa, chi a cantu pari, piazìa assai a li sassaresi. Lu tonu di chistha puisia è propiu allegru. Li greffi di passoni chi iscìani da la ziddai erani in dilliriu. Curiosu lu pezzu chi fabedda di li porthi di Sassari: da ca iscimmu? è la prigonta. Da portha d’Úzzari? No, megliu da portha Noba; mi pari più lesthra portha di Mazzeddu! La portha di Castheddu? La lassemmu a ca vo andà a Cagliari! Sighi dizendi cant’è bedda la campagna sassaresa, zita la pera “camuzzina”, la “ladina” o la “albiglia”; l’uba “moscatella, muristella, triggia, panzale e bariadorgia” e puru la “pruna di Franza” e la “figga monteleoni”. Cumenti sabemmu oggi, pogghi di chissi gariddai so ancora prisenti i’ li campagni nosthri! E sempri in alligria, li musigganti Scarpa, Giocondino, Pancetta e Scarpetta, chi parini immusgi e no cugnommi veri…E, pa’ finì, dizi a Sassari: “Sorgi superba e mìrati/ergi la fronte al ciel…/già per le sponde italiche/il nome tuo si celebra;/ dall’Indo mare al Baltico/ stese la Fama il vol…”. Addirittura, Sassari funtumadda finz’e in India e i’ lu mari più freddu, lu Baltico!

Pa’ chissu chi riguardha lu grimu, l’abati dizi chi Sassari isthazi assai megliu d’altri terri sardhi, cument’e Bosa o Aristhanu, acchì à una pusizioni più fabori a l’aria sana e a lu ventu giusthu, chi massimamenti d’isthiu aggiudda a minimà lu carori.

Cumenti si po vidé, Berlendis vidìa la Sassari di tandu cun curiosiddai e n’à fabiddaddu cument’un pueta, in tonu lizeri e attentu a li tradizioni e a l’abitudini di li sassaresi, mancarri cun calche esagerazioni (l’India e lu Baltico no pàrini troppu vizini a la viriddai…). Ma lu chi conta è l’attinzioni chi l’à dedicaddu unu chi vinìa da cuntinenti, mandaddu da lu gubennu piemontesu chi di siguru no era la megliu cosa pa’ la pòbara genti…Ma l’abati à prisintaddu la ziddai in manera simpatigga e punendi in evidenzia no soru l’alluvioni, ma puru li cosi beddi, li festhi, li situazioni d’una ziddai chi era zirchendi di criscì e migliurà, sendi ancora zappadorina e dunca liadda a la terra in manera forthi, cu’ la prisenzia poggu simpatigga di li feudatari chi faziani la leggi e cumandàbani cumenti piazìa a eddi.

Mario Lucio Marras

Articoli Correlati

Pulsante per tornare all'inizio