La d eufonica e la dipindentzia da l’itarianu

Sassaresu inn.ᵘ 10. Di Fabritziu Dettori

V’è ancora ki cunsidara lu sassaresu un diarettu tzerraggu, calche cosa di ibagliaddu, un basthardhu di l’itarianu. Un’autodisisthima ki à purthaddu li sassaresofoni a no abé ripettu di lu ki è avveru cosa d’eddi, e cosa nosthra. È una mentariddai di stigmatizà, ma puru di cumprindì si si pensa ki nisciunu à mai dibintzaddu lu sassaresu da l’itarianu, e nisciunu mai à fattu l’intaressi di kisthu idioma in modu cullettibu a manera tari ki li sassaresofoni pigliessini cussentzia di traimmittillu a li ginnirazioni nobi cumenti linga di comunicazioni e di identiddai propia.

Da troppu tempu lu sassaresu è intrappuraddu i la gabbia di lu folk, puisia, cionfra, ecc. È evidenti ki kisthi “sivvizii”, si puru fatti cun impegnu, no ani la fotza di fallu riccunniscì a li sassaresofoni cumenti linga ki à la digniddai d’assé fabiddadda e ischritta, in dugna loggu e dugna dì, pa ipricà cassisia cosa: iscientzia, letteraddura, dirittu, i l’ischora e a l’unibessiddai.

A doru mannu li matessi ki ani kiss’assibisthu di linga, trattani lu sassaresu sempri cumenti un diarettu, no soru dendiri un’ipurthantzia sicundaria a ischumbattu di l’itarianu, ma cunvibini ancora cu’ la varghogna grabi di fabiddalla in pubriggu e a li figliori, ki saristhia la primma cosa di fà, ma ki no fazini mancu “gli addetti ai lavori”. Althru ki linga uffitziari!

Tandu, lu riferimentu è l’itarianu cu’ lu sisthema alfabeticu e grammaticari soiu. Sutzedi di vidé, infatti, lu veibu abé cu’ la h (hani, inveci di ani akì in itarianu è hanno, ma in “tricurori” si poni la h pa differentzià lu veibu da lu susthantibu), e cu’ la v (avemmu, da l’itarianu avere…); la pusizioni identica, sempri, di l’aggettibu pussessibu e cuarificatibu primma di lu susthantibu (lu me’ fiori, inveci di lu fiori meu; un beddu cuaddru, inveci di un cuaddru beddu). E è propiu pa kisthi “copia e incolla” di la linga di duminazioni itariana ki tanti ciambani i l’ischrittura la erra (r) cu’ la ella (l): Naddali, inveci di Naddari, zelu, inveci di tzeru, dulori, inveci di durori, etc. Althri cupiaduri da l’itarianu so segnu di una linga ki è pirdhendi l’identiddai soia: occiu, jinocciu, pa occi, ki è sempri in kistha foimma sia pa lu singurari ki pa lu prurari, la matessi cosa pa jinocci, lizera, lizeru, ki inveci è sempri lizeri, indipendentementi da lu generi e di la cantiddai. Oppuru candu i li proposizioni concrusibi s’imprea l’itarianu quindi inveci di tandu. E è paghisthi rasgioni, e no soru, ki lu sassaresu è dibintendi, “porcheddino”, satelliti di l’itarianu, linga cunsidaradda superiori.

Insomma, lu sassaresu è sempri più dipindenti da l’itarianu. Pensu, tandu, ki aggia rasgioni l’amiggu meu, lu masthru Giampaolo Ruggiu, candu dizi: «No è fatziri isthaccassi da li reguri di la linga itariana ki abemmu imparaddu a trattà pa tant’anni, ma saristhia una cosa bedda pa dà più impurthantzia a lu sassaresu».

Un althru esenpiu è lu cunditzionamentu i l’impreu di la d eufonica fattu a la pripusizioni a, e a li cungiuntzioni e e o: ad, ed, od. È di dì ki od no si tratta più mancu in itarianu.

Kistha d in itarianu è trattadda in tzerthi situazioni, tandu no sempri, pa dà un “sonu beddu”, eufonicu, appuntu, candu a la pripusizioni e a li congiuntzioni ki abemmu dittu, sighini parauri ki ischumentzani cun li matessi vucari. In sassaresu li vucaburari ammittini la d eufonica in ad, ma no in ed. Tutti li vucaburari, di sassaresu-itarianu itarianu-sassaresu, no pigliani in cunsiderazioni l’eufonia di od, e fazini la traduzioni di ed cu’ la cungiuntzioni e, kena ammittì, appuntu kissa d in ed.

Antoninu Rubattu i l’obara monumentari soia, Dizionario universale della lingua di Sardegna, traduzi ad cun a, e ed cun e, ed lu traischribi soru pa lu gadduresu, e od cun o. Ammittini la d eufonica in ad li vucaburari di Vito Lanza, ma in kissu itarianu-sassaresu la dazi cu’ li dui pussibiriddai: a e ad. Giosuè Muzzo, no dazi kissa a in ad da l’itarianu a lu sassaresu, ma la traduzi da lu sassaresu a l’itarianu cun a e ad. Ugo Solinas e Franco Enna no funtumeggiani pa nudda kissa eufonia. I la parthi dedicadda a la grammattigga Gian Paolo Bazzoni, e Salvatore Diego Sassu in Il dialetto di Sassari, ammittini: ad, ed, od.

Punimmu afficcu parò a no fà cunfusioni a interpretà kissa d: Ad andà, ad accuntzà, ad appiccà, tantu pa fà calche esenpiu, akì no è sempri eufonica, ma è la prepuzionioni di ki s’aposthrufeggia adanantzi a la a. La traischrizioni dubaristhia assé infatti: a d’andà, a d’accuntzà, a d’appiccà, e di kistha prepusizioni di (d’) s’acciappa evidenti i la traduzioni letterari da lu sassaresu a l’itarianu regionari. Fintza a calche tempu adabà, infatti, s’intindia: a di andare, a di avere, a di aggiustare, a di appendere.

Si puru kistha d eufonica, a cantu pari, à origini da lu latinu et e ad, in sassaresu, cumenti dizia Francesco Doro in La lingua di Sassari, «è un chiaro influsso dell’uso sempre più ampio della lingua italiana».

Pigliendi a ischumbattu frasi da l’itarianu:
Itarianu: ad esempio.
Sassaresu: a esenpiu.

Itarianu: ad arrivare.
Sassaresu: a arribì.

Itarianu: lei ed io.
Sassaresu: edda e eu (eiu).

Itarianu: ed erano.
Sassaresu: e erani.

Fabritziu Dettori

Articoli Correlati

Lascia un commento

Questo sito utilizza Akismet per ridurre lo spam. Scopri come vengono elaborati i dati derivati dai commenti.

Pulsante per tornare all'inizio