Interferentzia di lu sassaresu i’ lu caddaranu di L’Ariera
Arrasgiunadda cu’ lu prufissori Andreu Bosch di l’Unibessiddai di Barcellona

S’è tenta calche dì adabà una cunferentzia di un isthudiu di lu docenti Andreu Bosh I Rodoreda da lu tituru “Sassaresu e Argharesu: interferentzia di lu Sassaresu i’ lu Caddaranu di L’Ariera”, ‘ià prisintaddu a l’unibessiddai di Tübingen in Germania, in chissa di Catania e i’ l’Ateneu Alguerès a L’Ariera. L’initziatiba è ‘sthadda orghanizadda da l’assutziazioni Ischora di Sassaresu cu’ lu patrociniu di l’Unibesiddai di Barcellona.
I’ l’aura Angioy di lu Paratzu di la Prubintzia in Sassari, l’attoppu è ‘sthaddu intruduziddu da la prisidenti di l’assutziazioni Cristina Sanna chi, primma di prisintà a lu prufissori caddaranu, à ammintaddu chi «Semmu drentu la Di di la Sardhigna, chi abarà a assé lu 28 di Abriri, la dì chi i’ lu 1794 lu poburu sardhu tz’à buggaddu a fora li piemuntesi imbarchendiziri pa falli turrà in Itaria». Cristina Sanna tandu à ammintaddu, cun innommu e sanghinaddu, li patrioti e puru «tutti li riburutziunari femmini e masci chena innommu chi so isthaddi posthi drentu la prisgioni di Santu Linardhu in Sassari e torthuraddi, puru si no so funtumaddi, pagosa umbè di fonti si so pessi o no so ancora isthaddi isthudiaddi», e di l’impurthantzia manna di chistha isthoria pa lu frabiggu di la memoria isthorigga pruiettadda a lu tempu a vinì.
Ca è Andreu Bosch? Eddu è docenti di lu Diparthimentu di Filorogia Caddarana di l’ Unibessiddai di Barcellona; direttori di l’Area di Linga e Unibessiddai di l’Isthituddu Ramon Llull (2009-2015); prufissori di linga e cultura caddarana i’ l’Unibessiddai di l’isthudi di Sassari (1993-1996). À courdhinaddu lu tzenthru di Risorsi Pedagogigghi Maria Montessori di L’Ariera (1994-1996). Duttori in firurugia caddarana inné l’Unibessiddai di Barcellona, cu’ la tesi “L’interferentzia di li linghi di Sardhigna i’ lu caddaranu di l’Ariera tra li securi XVII e XVIII”. Autori di dibessi libri, cumenti “El Català de l’Alguer” (2002) e “Capítols de la Barranxel⸱leria i del dret de cabeçatge de l’Alguer” (2013) e altri, e arthicuri iscientifigghi in ribisthi ippiziarizaddi. In chistha cunferentzia à prisintaddu un trabagliu nobu indì fazi vidé lu chi à agattaddu i’ l’isthudi soi sobbra lu caddaranu di L’Ariera, inné so ciari, gratzia a la prisentzia di lu sassaresu i’ la litteraddura poburari di lu 1800, la simigliantzia e li simiritudini tra li dui linghi.
In una sara piena di genti, Andreu Bosch à isthirriddu una vera e propia lizioni di linghisthigga e isthoria sotziulinghisthigga ischurridda tra li dui idiomi. Cun umilthai à dittu, più di una voltha, chi l’isthudiu no è finiddu e no vo assé categoriggu propiu acchì la tzercha no s’è arriggidda.
E i’ la tzercha soia pa la tesi di dottoraddu di lu 2008, Andreu Bosch, isthudiendi lu corpus di lu “Registres de danys de la Barranxel·leria algueresa” (Rigisthri di li danni di li barruntzeddi di l’Ariera) di l’Archibiu Isthoriggu di lu Comuni di L’Ariera, à auddu un’ischrizioni in sassaresu in una illusthrazioni di una cuperthina di lu «1700. Registre dels dayns que se van acusant a la esquadra dels Barranchellus de Franciscu Solinas, pro ut intus». (Rigisthri di li danni accusaddi da l’ischuadra di Barruntzeddi di Franciscu, cument’è ischrittu a drentu). I’ la cuperthina di lu corpus v’è lu disegnu di un paggiu d’ippiccitti indì in una lenti è ischrittu Abri e i’ l’althra Li ochi (“interferenza grafigga a l’ipagnoru”) e in mezu Par li Ladri: Abri l’occi pa li ladri. Una tisthimuniantzia chi dazi cuifeimma di la prisentzia sassaresa i’ l’Ariera puru i’ li logghi amministhratibi. I’ lu subisthraddu linghisthiggu di L’Ariera, Andreu Bosch abia ‘ià evidentziaddu, i’ l’isthudi pretzedenti, l’interferentzi di lu sassaresu. Una caratteristhigga di l’argharesu, à dittu lu prufissori, «È lu pesu linghisthiggu sardhu, cunsiguentzia di lu fattu chi la poburazioni di origini caddarana [di la Catarunia] è isthadda, cu’ l’ischurrì di li securi, susthutuidda da sardhofoni e sassaresofoni sobbraduttu addaboi di l’epidemia di la pesthi di lu 1582 e di lu 1652». Altri isthudiosi e linghisthi ani anarizaddu l’interferentzia di lu sardhu sobbra a la varieddai di lu caddaranu di L’Ariera e fintzamenta l’argharesi matessi «Chi parò, tanti d’eddi, assibisthani chisthu “pesu sardhu” culturarmenti negatibu». Lu lessiggu di lu sardhu i’ l’argharesu s’è ipparthu sobbraduttu i’ lu mondu di la campagna «A lu puntu di no abé un’alternatiba genunamenti – ereditariamenti – caddarana, acchì è isthadda susthituidda – e di fattu pudimmu dì chi chisthi interferentzi – sardhi e sassaresi – ani mudifiggaddu l’isthruttura fonorogigga di lu caddaranu di L’Ariera».
Pa dui ori lu prufissori à ammusthraddu cu’ li slide esenpi ciari li simigliantzi lessicari, fonusintatigghi, cumenti lu rotacismu (da l a r tra vucari), morforogigghi (sobbraduttu i’ la fressioni veibari) e sintatigghi, cumenti la prepusizioni enfatigga interrugatiba -a-, tra li dui linghi.
Lu linghistha caddaranu i’ la rasgioni di lu sassaresu, à purthaddu, funtumendiri, li collegghi di tandu e d’abà, cumenti Antonio Sanna, Leonardo Sole, Mauro Maxia, Laura Linzmaier, Fiorenzo Toso, e althri puru.
L’isthudiu soiu anda olthri, tantu chi eddu lu sassaresu lu vo puru imparà bè, parabà lu cumprendi e lu leggi bè: à liggiddu in sedi di cunferentzia fintzamenta una ninna nanna da un testhu traiscrittu in un isthudiu di lu linghistha Pietro Nurra (1893).
Primma di finì l’attoppu, Andreu Bosch à riposu a dibessi prigonti intaressanti di lu pubriggu, cussì cument’è ‘sthaddu intaressanti l’inteiventu di Giuseppe Pisano raprisintanti di la CSS (Confederatzioni Sindacari Sardha) chi à fabiddaddu di lu prubrema di li nazioni chena Isthaddu.
Abemmu posthu a lu prufissori calche prigonta, cu’ la premessa chi sighi, direttamenti in sassaresu, li riposthi l’abemmu in parthi ivulthaddi.
L’Isthaddu itarianu a noi sardhi tz’à curunizaddu in tutti li maneri, ma abbesumeu cu’ l’apparatu soiu più potenti chi po abé una duminazioni chi è l’ischora, tz’à curunizaddu la menti in modu cappillari, bugghendizi la pessonariddai e la cussentzia di intinditzi nazioni. Abà chi abà, la situazioni pari chissa di un poburu chi vibi, i’ l’ischumbattu cu’ l’itarianu, un cumpressu d’inferioriddai… s’è noimmarizaddu lu fattu chi lu sardhu e tandu lu sassaresu, debi assé trattadu soru che linga di la cunfidentzia. L’Itaria tzi n’à buggaddu la sigurezia di fabiddà l’idioma nosthru in tutti l’althri ambiti sutziari e, infatti, si po nutà di cumenti li sardhi, chi mancarri poggu primma erani fabiddendi in sardhu, una voltha chi entrani, a esenpiu, in una buticca, un uffitziu o in cassisia buttrea, accabbani di ipricà la linga d’eddi pa dassi a l’itarianu… Lu sardhu vibì cu’ lu la linga soia una cundizioni di disaggiu, di imbaratzu o di vera e propia varghogna.
Lu poburu caddaranu à passaddu una situazioni di oppressioni forthi, tant’è chi fabiddà caddaranu in pubriggu era reatu pagaddu cun santzioni, minatzi e viurentzia fisigga. Cument’ è chi lu poburu caddaranu à ischumpassadu chisthu tintatibu di annientamentu culturari?
«V’è di dì chi ‘ià da lu 1714, sottu a li Borboni, ischumintzesi la persecutzioni legari di la linga e di l’isthituzioni caddarani. A middai di l’800 v’è ‘sthaddu lu mubimentu culturari “Renaixença” pa lu ricuperu di la linga caddarana che linga di cultura i’ la puesia, i’ lu triatu e i’ la prosa. A primma ancora di lu dittadori Franco, in piena II Reprubigga, la linga caddarana, tra 1911 e 1934, era ‘ià codificadda. Cu’ lu Franchismu parò la linga caddarana è torra pruibidda. Ma la risisthentzia poburari e la risisthentzia linghisthigga a drentu di la famiria e sobbraduttu cultura e litteraddura crandesthina a drentu di lu Paesi e in esiriu, ani mantesu viba la linga caddarana. A ischumentzu di l’anni sessanta si torra a pubriggà in caddaranu romanzi e puesii (Mercè Rodoreda, Salvador Espriu, Josep Pla…). Cu’ la demucratzia, lu trabagliu di risisthentzia era ‘ià fattu e cu’ una linga ‘ià codificadda. In famiria la linga caddarana no s’è pessa mai».
Cantu pesa ancora la dittatura franchistha (1939-1975) innantu a lu poburu caddaranu?
«Dabboi di cuarant’anni di democratzia, la cumbatta pa lu ricunniscimentu e l’uniddai di la linga caddarana cuntinua, in Europa puru! Lu gubennu autonomu à sempri dubuddu cumbattì pa li libarthai, pa la linga, pa la cultura e pa l’autogubennu! Abà chi abà in Europa so turraddi li fascisthi (cun VOX e althri) e umpari a la magisthraddura, a la Corthi Costhitutziunari e Corthi Suprema, chisthi orghanismi so sempri contru a la puritigga linghisthigga caddarana. In Catarugna isthemmu abbasthatzia bè pa lu chi riguardha lu pristhiggiu, l’impreu sutziari e amministhratibu di la linga caddarana e che linga ischurasthigga. I’ l’isuri Baleari e i’ la Comuniddai Valenziana, parò, li gubenni di PP e VOX ani cuntribiuddu a minorizà puritiggamenti e amministhribamenti la linga caddarana. La cumbatta pa li diritti isthorigghi nosthri e chissi sutziari e culturari no accabbani mai…».
Cant’è affaccu l’indipendentzia di la Catarunia?
«Addabboi di lu Referendum di lu 2017 pa l’indipendentzia, chi è ‘sthaddu un sutzessu avveru di cumbatta pa la democratzia in Europa e d’amparu rigistraddu pari pari tra la sotzieddai tzibiri e chissa puritigga, sibbé lu gubennu ipagnoru di lu PP di tandu, v’è ‘sthadda una ripprissioni puritigga e giuridigga di punitzioni puritigga e idieorogigga.
Abà si debi torra frabiggà chissa maggiurantzia. Chena ischansà chissi prubremi sutziari manni, che lu dirittu a la casa e althri prubremi di coesioni sutziari. Abà semmu a lu 35%, più o a mancu, a dà amparu a l’indipendentismu, acchì in chisthu mamentu tzi so prubremi sutziari chi debini acciappà suruzioni… Abaremmu a turrà cument’e tandu, ma dubimmu imparà di li cunseguentzi di l’ischunfitta puritigga e giuridigga fattu a lu 2017».
Anda bè, prufisso’. L’aguri più manni. Pa turrà a la rasgioni di la cunferentzia…. Ca so li parthi di connessioni più impurthanti tra lu sassaresu e l’argharesu?
«Tutt’e dui li linghi ani infruentzi lessicari forthi di lu sardhu logudoresu, isthoriggamenti, sobbraduttu, i’ la massaria e pasthorizia. La pruipittiba fonetigga, lu rotacismu di la -l- intervucarigga chi dibenta -r-, puru pa la fonetigga sintatigga. Da una visioni moifurogigga tzi so interferentzi di lu sassaresu sobbra li fressioni veibari di l’argharesu (e chistha è una nubiddai i’ la tzercha chi aggiu ischumintzaddu dui, tre anni adabà). Tzi so, dabboi, parauri sassaresi che brusgià chi so intraddi i’ lu caddaranu di L’Ariera da la fini di lu ‘700 (susthituendi lu caddaranu cremar, rigisthraddu i’ la documentazioni di lu ‘700), pa fà un esenpiu. Lu sassaresu imprea parubiù una moifurugia veibari chi no è cumpressa, abbasthantzia anarogigga, e lu caddaranu di L’Ariera pari chi aggia la matessi evoruzioni».
Ca gidea di lu sassaresu ai?
«A me mi pari una linga propiamenti parthicurari pa lu chi riguardha la moifurugia. Cun una firiazioni romanza cumpressa tra li teorii funumaddi fintz’abà: chissa sardhofira (poggu cridibiri, soru i’ lu cuntesthu lessicari), chissa di lu continuum cossu e chissa di lu prufissori Leonardo Sole di un sassaresu che pidgin mediuevari dibintaddu linga creora (e chisthu dubaristhia ipiagà la simpritziddai moifurogigga veibari e nominari chi aggiu funtumaddu). Vi debu ancora rasgiunà e isthudià, ma i’ lu 2027 abarani a iscì li primmi risulthaddi di una tzercha mea in una ribistha di firologia romanza Estudis Romànics (dell’Institut d’Estudis Catalans, l’accademia di la linga caddarana)».
Cument’è abà lu saruddu di l’argharesu e di lu caddaranu?
«Lu caddaranu abbasthantzia megliu, ma abemmu lu prubrema di la diminuzioni di l’impreu sutziari di la linga, sobbraduttu dabboi di l’immigrazioni noba di l’ulthimi vint’anni. Pa lu caddaranu di L’Ariera, chena una puritigga linghisthigga ciara, i’ l’amministhrazioni e i’ l’ischori, no v’è la pussibiriddai d’arriggì la susthituzioni linghisthigga a fabori di l’itarianu».
La Generalitat a L’Ariera è vistha da umbè di sardhi che foimma imperiaristha di cunsidarà chistha tziddai che territoriu caddaranu e chi lu caddaranu si sia impunendi sobbra a l’argharesu. È veru chisthu pinsamentu chi tanti in Sardhigna ani?
«Assorutamenti, no! L’uffitziu di lu gubennu di la Catarogna a L’Ariera v’è pa aggiuddà l’argharesu e la cultura di chistha tziddai, economicamenti puru, cussì cument’è cun althri logghi di linga caddarana. I’ lu 2003 è ‘sthaddu apprubaddu da l’Institut d’Estudis Catalans lu modellu argharesu codificaddu, chi in sintesi è chissu chi s’imprea puru oggi i’ l’amministhrazioni e i’ l’assutziazioni culturari. M’ammentu chi candu tra lu 1994-1999, i’ li primmi anni di lu tzentru di lu “Centro di Risorse Pedagogiche Maria Montessori” (esthensioni di l’isthudi caddarani a L’Ariera di l’unibessiddai di Sassari) e dabboi cu’ lu “Progetto Joan Palomba”, a l’argharesu daddu a imparu i’ l’ischori erementari e medi (1990-2010) no è isciddu a pizu nudda di lu materiari didattiggu chi no fussia idoneu a lu caddaranu di L’Ariera o argharesu, e chistha è una rasgioni fundadda chena pirigguru d’assé infauraggiadda».
L’Ariera è una tziddai sardha di linga argharesa (caddaranu), ma tanti chi v’isthazini so cunvinti d’assé puru di natziunariddai caddarana. Cumenti cunsideri la cunvintzioni di chisthi passoni?
«Bastha a abbaiddà li sanghinaddi di l’argharesi pa cumprubà chi no tzi so più sanghinaddi caddarani, ma so sardhi, sassaresi, napuritani e di althri logghi. Ma la linga emmu chi è caddarana, che varianti diarettari argharesa, acchì fintza addabboi di la sigunda gherra mundiari la linga di li cuntatti sutziari e economigghi di la tziddai è isthadda lu caddaranu di L’Ariera. Propiu paghisthu chi funtumeggiu sempri di lu sosthrattu sardhu-sassaresu di l’argharesu, acchì dabboi di la pesthi di lu ‘500 e di lu ‘600, la poburazioni sardha e sassaresa traiffiridda a L’Ariera à imparaddu lu caddaranu e, appianu appianu, l’à traimmissa a li figliori, sobbraduttu cu’ l’affidi immisciaddi».
A L’Ariera v’isthazini puru sardhofoni, pensi chi i’ l’ischori di chistha tziddai si possia dà imparu puru di sardhu?
«Credu chi, d’accordhu cu’ li leggi regionari e natziunari, a L’Ariera la linga di varorizà debi assé lu caddaranu di L’Ariera, cussì cumenti in Sassari e i’ li logghi sassaresofoni debi d’assé lu sassaresu e lu sardhu i’ la maggio’ parthi di lu resthu di la Sardhigna.
V’è una disthribuzioni territuriari ciara di chisthi linghi romanzi e tandu debini assé varorizaddi i’ lu territoriu linghisthiggu isthoriggu d’eddi. È nitzissariu, parò, chi li prugetti d’ischora no venghiani traischuraddi, tutta la cumuniddai ischurasthigga vi debi tinì, sinnò la leggi regionari e puru chissa natziunari no abarani nisciuna oppurthuniddai d’attuazioni».
Saristhia impurthanti e utiri traduzì i’ la linga nosthra lu trabagliu di lu prufissori a manera tari di purthà l’isthudiu soiu a purthadda di manu di isthudiosi e amantiosi di lu sassaresu. L’attoppu, ischansaddu da l’accadamigghi sassaresi, Andreu Bosch l’à accabbaddu cun «Gratzia di cori!».
Fabritziu Dettori






