Lu sassaresu e lu compendiu di lu 1770

Lu libru più antiggu chi si cunnosci fisicamenti è Lu brevi compendiu di la dottrina cristiana, ischrittu da un anonimu

(Foto di Fabritziu Dettori)

A assé cumpreti i’ la rasgioni di lu sassaresu è guasi impussibiri. No v’è una tesi univuca mancu tra l’aiperthi famaddi chi fintz’a abà l’ani isthudiaddu. Vi so ‘sthaddi, puru, li chi diziani a primma chi era un diarettu sardhu, e daboi un diarettu itarianu. Di siguru la mamma di la linga sassaresa è chissa sardha, e no chissa itariana. Bastha, abbesumeu, a cunsidarà sia lu Condaghe di Santu Pedru in Silki, 1065-1180, sia l’Isthatuti di la Repubbrica di Sassari,1275 e 1316, ischritti in sardhu.

Lu printzipi Luigi Luciano Bonaparte, un isthudiosu chi desi amparu fintzamenta a pubbricazioni di temi ririgiosi in sassaresu umpari a lu canoniggu Giovanni Spano, ischribia, e semmu fabiddendi di lu 1866: «Più isthudieggiu lu sassaresu, e più mi ni cunvincu di la gidea, chi sia un diarettu propiu di la Sardhigna, ne più ne mancu di lu cagliaritanu o di lu logudoresu», prufissori Giovanni Lupinu 2007. La matessi cosa dizia i’ lu 1926 lu linghistha Gino Bottiglioni: “Li cundizioni originarii chi appontani ancora oggi i’ li diaretti di Sassari e di la Gaddura so, pai me, suffitzenti a crassifiggalli cu’ l’althri diarertti sardhi”.

La rasgioni più sighidda oggi è chi è una linga sardhu-cossa, e no vo dì chi abà è sardha e abà è cossa, vo dì chi li dui idiomi si so fusi in una linga noba: lu sassaresu.

La migrazioni di li cossi i’ lu nord Sardhigna si po assibisthà sobrattuttu i’ lu gadduresu. A Sassari à lagaddu fintzamenta la Carrera di li cossi, olthri a calche sanghinaddu, segnu di una prisentzia impurthanti. I’ lu 1435, o daboi (Mauro Maxia), a l’Isthatuti sassaresi s’aggiugnisi a lu “libru sigundu” (Pasquale Tola) lu capituru 42 dedicaddu a li cossi. Lu tituru è ciaru: “Qui neunu corssu non pozat aver officiu in sa citadi de Sassari, nen districtu de cussa”, e i’ lu testhu si leggi chi li cossi “Hogni die assa iornada multiplicant, andando e veniendo vagabundos”. Chisthu tzi dizi puru chi drentu a li mura di la tziddai li sassaresi e cossi erani comuniddai siparaddi. L’integrazioni chi v’è ‘sthadda addaboi no vo di chi oggi li sassaresi siani cossi, cussì cumenti l’argharesi no so caddarani. Li sassaresi so orgogliosamenti sardhi di sintiddu, di apparthenentzia isthorigga e linghisthigga, si puru Sassari à l’ipitzifiggazioni soia.

La bonanima di lu prufissori Leonardo Sole ischribisi chi l’isthudiu di lu vucaburariu di Giosuè Muzzo desi l’86% di lemmi sardhi. Edoardo Blasco Ferrer, un althru linghistha impurthanti, ischribia chi l’80% di lu lessiggu di lu “Frasi e terminologia del sorsese” di Gabriele Porqueddu so sardhi. Nointama, ma lu grottoroggu Salvatore Dedola i’ lu Fabiddaggiu etimurogicu di lu sassaresu ischribi chi lu sassaresu rimuni i’ l’idioma soiu parauri accaddiche, cumenti, pa esenpiu, Dirraschu, disastro, nubifaggio, tempesta.

Si daboi abbaiddemmu la sintassi tz’abaremmu a abizà chi chissa puru è sardha, e l’ipia chi tzi lu fazi cumprindì è puru l’itarianu regionari di li sassaresesofoni chi è pritzisu a chissu di lu resthu di la Sardhigna. E fintzamenta l’espiraddi, li sonorizazioni, so comuni a lu sardhu di lu settentrioni. E sempri lu Buttiglioni funtumaddu da L. Sole in Il sassarese una lingua originale, 2003: “È la linga antigga logudoresa chi nossoru sobravibi, ma in una tzertha manera vibi umpari e fazi un tutt’unu cu’ lu sassaresu”.

Ma cantu è antiggu inveci lu sassaresu ischrittu? Parabà lu libru più antiggu chi si cunnosci fisicamenti, gratzia a lu prufissori Mauro Maxia, è Lu brevi compendiu di la dottrina cristiana, ischrittu da un anonimu e imprentaddu a Sassari i’ lu 1770 da Simoni Polu. Un librareddu chi conta vintiguattru pagini, e sarraddu misura più a mancu cuindizi cintimetri pa setti. Althri catechismi in sassaresu s’imprentesini primma di lu compendiu, i’ lu 1733, e altri addaboi, fintza a lu 1774 (R.T.): “Erani librareddi di pogghi pagini chi no erani disthinaddi a li fideri, ma a l’eccresiathigghi chi abiani l’afficcu di dà a lu poburu un isthruzioni ririgiosa”.

Lu brevi, iffuggiddu a tanti isthudiosi e fintzamenta a Giovanni Spano chi ischribia chi no isisthiani althri libri in sassaresu, olthri a lu catechismu biringue urdhinaddu da lu beschamu piemuntesu Domenico Varesini i’ lu 1857, iscisi addaboi di tzincuant’anni da la duminazioni piemuntesa. La gesgia di li dui occupanti, l’ipagnori primma e li piemuntesi-itariani addaboi, infatti, pa la predigga, la catechesi, faziani la ciamadda, da Cagliari a Sassari, a li traduttori. E propiu a Sassari, a l’accabbu di lu XVI securu, l’atzibeschami Alfonso de Lorca, ma primma d’eddu puru Martin Martinez del Vilar, “Abia priguntaddu a li gesuiti cun suprica e appriconiu a prediggà in linga sardha arumancu a la Caresima”. La situazioni linghisthigga abia intarissaddu fintzamenta li rapprisintanti di li Stamenti chi fesini supprigga a lu paba Cremente VIII a manera tari chi li binifitzi eccresiasthigghi fussiani cunfiriddi soru a li naturals [a li sardhi] fendi fotza a lu fattu chi «lu sardhu era cussì uniggu e diffitziri chi da l’anzeni no pudia assé mai imparaddu a la paifezioni», Raimondo Turtas 2001. Cu’ li piemuntesi la situazioni no ciambesi, tantu chi i’ lu 1766 lu beschamu di Sassari Giulio Cesare Viancini, piemuntesu, abia lu prinettu d’acciappà li prediggadori in gradu di fassi cumprindì in sardhu arumancu i’ la liturgia di lu Naddari e Caresima (R.T.).

Si puru l’itarianu da lu 1760 dibintesi in Sardhigna la linga uffitziari, “Nello scrivere e nel dire”, di fattu ancora l’ipagnora, obbrigadda da lu ministhru Lorenzo Bogino, era lu sardhu la linga chi era cumpresa da lu poburu, e tandu linga di comunicazioni pa la traimmissioni di la paraura cristhiana. Lu ministhru piemuntesu i’ lu 1764 isthirrisi chiss’obbrigu punendi un esami di itarianu che vincuru pa l’ischrizioni a ischora. No abbasthaba, l’annu fattu ancora chissu Bogino pratindesi da lu crero l’itarianizazioni di li sardhi ischumintzendi propiu da li pitzinni cu’ lu catechismu, e cu’ li preddigghi pa li manni. E tandu mandesi in Sardhigna isciaraddi di libri a isthraccubarattu di grammatigga e catechismi in itarianu. Ma è da l’annus orribilis di la “fusioni paifetta” di lu 1848 chi la linga sardha e la Nazioni sardha, digussì riccunniscidda e funtumadda, si riduzisini a diarettu e regioni itariani, e pirdhendi l’isthorigga Autonomia soia, pirdhisi puru la pussibiriddai di dà emancipazioni a lu sardhu.

In dugna modu propiu l’atzibeschami di fóra fesini imprentà chissi catechismi. Lu compendiu, e tz’auguremmu chi li chi ani la cumpitentzia l’isthiudieggiani, è ischrittu cun una grafia liadda a chissi tempi. Tandu si po liggì l’occrusiba verari sordha ischritta cu’ la qu, pa esenpiu in “quista vidda” pa chistha vidda, “quidda paraula”, pa chidda paraura, tandu la l (ella) inveci di la r (erra), l’impreu di “parqui e “parchi”, o “tambè” (chi vo dì: puru, fintza), direttamenti da lu caddaranu, chi no è prisenti in nisciunu di li vucaburari di sassaresu, cussì cumenti “pertoca”, (chi vo dì: appartheni, riguardha).

Acciappemmu, tandu, lu grafema x, impriaddu sia pa lu sonu sordhu di lu paraddrau (la paratari), sia pa lu sonoru. Liggimmu, infatti: nixunu, (nisciunu), Giexa (gesgia), etc., ma puru, una voltha soru, “cresci”. No mancani l’itarianismi che “Gravissimi”, un superlatibu assurutu chi lu sassaresu no ammitti e chi ipreca cun: “Umbè grabi”. Criteri impriaddi fintzamenta i’ lu Catechismu di lu Varesini. Mancarri calche itarianismu, l’itarianu ancora pa umbè di tempu rimanisi una linga ischunniscidda pa la maggio’ parthi di li sardhi.

Fabritziu Dettori

Articoli Correlati

Lascia un commento

Questo sito utilizza Akismet per ridurre lo spam. Scopri come vengono elaborati i dati derivati dai commenti.

Pulsante per tornare all'inizio