Sassari, l’annu di Nosthru Signori 1316
La ziddai nosthra ischribi li so Isthatuti in logudoresu e in latinu, sighendi li mudelli di li ziddai tuschani

E ca lu sa cumenti pudìa assé Sassari i’ lu 1316? Era lu “Medioevu”, l’eddai di mezu, di la ca ani ischrittu be’ o mari, a sigunda di lu pinsamentu di l’isthudiosi. Ca à dittu chi era un’eddai buggiosa, fea, guasi chena zibilthai, ca inveci n’à fabiddaddu be’, dendi impurthanzia a li cosi beddi chi s’erani visthi in chiss’anni, da l’arthi a l’óbbari di letteratura e a lu nascimentu di li Comuni, ziddai chi abiani un gubennu fattu di zittadini e chena bisognu d’un re.
E puru Sassari, chi era isthadda l’ulthima capitari di lu Regnu di Torres, i’ lu 1294 era dibintadda un comuni lìbbaru, puru si cu’ una prisenzia impurthanti di li pisani primma (no è un casu si ancora v’abemmu a Santa Maria di Pisa…) e di li genubesi addabboi, chi z’ani alluntanaddu da Sassari li pisani. E puru la ziddai nosthra i’ lu 1316 abia ischrittu li so Isthatuti in logudoresu e in latinu, sighendi di siguru li mudelli di li ziddai tuschani: si fissabani li réguri pa’ fa funziunà la vidda di la genti, da la giustizia a li marchaddi, da li casi a li carreri e a li tassi, a la manera di cumpurthassi drent’a la famiria e fora. Si tratta d’un documentu assai impurthanti no soru pa’ Sassari ma puru pa’ la Sardhigna e è pienu di réguri chi oggi zi poni parì esageraddi o ibbagliaddi si giudigghemmu cu’ lu sintiddu d’oggi, ma chi pa’ chissi tempi pudiani andà be’, cunsidaraddu puru lu fattu chi erani propiu li zittadini a piglià parthi a li dizzisioni.
E tandu, pa’ cunniscì megliu la Sassari di poggu più di settizentu anni ad abà, accó un isciòbaru di réguri chi séivini a cumprindì cumenti vibia la genti, ca erani li diritti e li duberi di li passoni, in casa e fora, ma puru di l’autoriddai, di li maisthrari, di li marchanti, di femmini e ommini, di lìbbari e sivvidori. E assai volthi li réguri erani propiu mindiosi, finz’e i’ li cosi più minuddi!
Pa’ ischuminzà, la chisthioni di cumenti è naddu lu famosu fabeddu “Sassaresu in ciabi”, pa’ lu ca si so intesi e s’intendini assai pruposthi. Sobr’a chisthu arghumentu l’Isthatuti, arthicuru 157, pari chi fabéddiani ciaru: dugnuna di li quattru porthi di Sassari, Santu Flasiu, Capu de villa, Gurusele e Utzeri, dubiani d’abé dui ciabi. Una la tinia lu Podesthà, l’althra era dadda in cunsegna a “unu bonu omine” di dugna quartheri, incarriggadu di sarrà la portha la sera e turralla a abrì lu manzanu infattu. Pari cussì abbastanza ciaru chi lu “sassaresu in ciabi” era unu seriu e onesthu, tantu chi li daziani in cunsegna li ciabi di la ziddai!
Passemmu a li famirii. Arthicuru 45: li figliori masci e fèmmini chi si mósthrani ingrati cu’ li babbi e li mammi, no ani dirittu a l’erediddai; la matessi pena pa’ li figliori chi fàzini calche cosa di maru contr’a la vuruntai di li babbi.
Nisciuna muglieri, cu’ lu mariddu vibu, po, senza l’autorizazioni d’eddu, fà cuntratti o fimmà documenti o vindì li cosi soi. L’Arthicuru 31 dizi chi lu mariddu chi ippardhizieggia li be’ di la famiria in vinu, giogghi o altrhu vo purthaddu addananzi a lu Podesthà e a la muglieri si li dazi una parthi di li be’ pari a la so dodda.
A propositu di ricattu: l’arthicuru 59 dizi chi no si po vindì casgiu trattaddu cun sari e terra o la lana ùmmidda; la carri si po vindì soru i’ lu mazzeddu cumunari e no po assè unfiadda cu’ la bocca; lu pesciu e l’anghidda si poni vindì soru la dì chi so isthaddi pischaddi e no si poni arribbà in casa; l’articuru 67 dizi chi no si po vindì pesciu alluaddu!
L’articuru 63: no si po vindì o cumparà la dumenigga e li festhi cumandaddi! L’arthicuru 136 era pudimmu dì “mudernu”: si pudiani pagà li multhi cu’ lu creditu vantaddu cu’ lu Comuni.
Passendi a l’igieni prùbbigga, sabemmu chi da li parthi di Santa Erisabetta v’erani li bagni. L’òmmini pudiani intrà da lu giobi a la dumenigga, li fèmmini da lu luni a lu màrchuri. Ma era assai pirigurosu ibbaglià la dì, la leggi era tremenda: a l’ommu ni li sigabani lu cabbu, la fèmmina la brusgiabani, e no v’era santu! Chisthi reguri no varìani pa’ li più minori di 14 anni.
Pa’ lu chi riguardha ammazzamenti e ingesthi di viorenzia, ca ammazza, cun vuruntai o no, è cundannaddu a morth; ca ammazza un bandiddu, no ha ne pena e ne pruzzessu. Si si tratta di firiddi, li réguri so più prizzisi: dipendi da ca parthi di lu cóipu, si v’è sangu, cun ca mezzu (predda, rocciu o altrhu) è isthaddu firiddu un masciu o una femmina, unu lìbbaru o un sivvidori, impriendi puru la leggi di lu taglioni (occi pa’ occi…): si la firidda è mutibu di muzzaddura, a lu chi à firiddu ni li mozzani la matessi parthi e abarà una multha; ma si chissu chi è isthaddi firiddu è un sivvidori, tandu si paga soru un indennizu a lu paddronu di lu sivvidori, chena truncaddura…
Li fèmmini no so trattaddi in manera giustha. L’articuru 8 dizi chi la tisthimunia di dui fèmmini vari cumenti fussia d’un tistimognu soru; si manca la tisthimunia d’un ommu, li fèmmini no podarani tisthimunià e no l’abarani a cridì. Articuru 31: multha da 50 a 100 franchi si la fèmmina chi veni fuzzadda è libbara e vèglina, ma si è sivvidora…basthani 10 franchi; ma a ca fozza una fèmmina cuiubadda, lu cabbu muzzaddu; si si tratta d’una sivvidora, torrani a basthà 10 franchi… Enrichettu Costa zita un arthicuru chi dizi “…d’un ommu chi isthravieggia una sivvidora d’althri: la pena era subiddu lu tagliu di lu mindronguru e tuttu lu resthu” e nemmancu la fèmmina si saiva, acchì sarà marchadda a foggu i’ la nàdigga, cussì la paga edda e fazi d’esempiu a l’althri fèmmini! E si un ommu s’attribia a abè dui muglieri, eddu finia impiccaddu e la sigunda muglieri brusgiadda!
Era pirigurosu puru dì “curruddu” a un ommu: si lu fazia un ommu a unu cuiubaddu, erani 10 franchi di multha, si era una fèmmina erani 5 franchi.
Assai curiosu l’arthicuru 13 di lu libru di tre: era pruibiddu sigà li trezzi a una fèmmina (25 franchi di multha o 5 si era sivvidora) ma massimanemti era pruibiddu sigà a cultheddu li pantaroni a un ommu: erani 10 franchi si ommu lìbbaru, soru 5 si sivvidori! A cantu pari, era chisthu l’iffreggiu più mannu chi si pudia fà a un ommu di Sassari in chissi tempi!
Chistha è soru una mosthra cortha di réguri chi no si poni cunsidarà cu’ l’occi e la menti d’oggi. Ma rimani la curiosiddai e di siguru si debi d’ammintà chi Sassari, già più di settizentu anni ad abà, abia leggi ischritti, chi varìani pa’ tutti e chi fissabani cunfini sia pa’ li zittadini chi pa’ l’autoriddai.
Mario Marras








