Lu sassaresu e l’ischrittura

Tra standard orthograficu e “l’incomprensibile italianizzazione del dialetto”. Di Fabritziu Dettori

Lu sassaresu no à mai auddu un sisthema univocu d’ischrittura, poeti, ischrittori, cantanti, ani sempri ischrittu sigundu lu cabbu d’eddi, pa lu più sighendi la linea comuni di kissa orthografia imparadda i li banki d’ischora. Una cosa fatziri di siguru, bastha ischavantà tuttu l’itarianu drentu a lu sassaresu e la cosa è fatta.

Una mentariddai ki à purthaddu, cumenti fussia cosa normari, a cupià da la linga di Dante l’alfabetu, sintassi, e firusufia manzoniana. Li vucaburari, francu lu di lu glottorogu Salvatore Dedola, fazini kissa ischora dizendi ki lu sassaresu è un diarettu itarianu, e l’itarianu “La nostra lingua”. Cosa naturari saristhia isthadda inveci assimirà e cupià da kissa linga più prossima ki è lu sardhu e ki di kistha è figliora cun l’86-90 pa tzentu di lessicu e sintassi sardhi. Si vurimmu, pudimmu puru aggiugnì lu fattu ki l’Ithatuti di Sassari umpari a lu Condaghe di Silki, erani in sardhu e no in diarettu itarianu. Digussì no è andadda, antzi pari ki i li sassaresi sia ancora forthi kissu makini di no cunfundissi cu’ l’althri sardhi, guasi cumenti l’argharesi.

La “clonazioni” è arribidda a trattà fintzamenta cosi inutiri, cumenti l’impreu di la lettara h i lu veibu abé di la di dui passona singurari e la di tre prurari: tu hai, eddi hani. Si in itarianu, infatti, la h s’imprea pa fà la disthintzioni tra pripusizioni e veibu, veibu e innommu (pripusizioni arthicuradda ai e veibu hai/ hanno veibu e anno innommu) in sassaresu no à mutibu ki isisthia in kisthu cuntesthu. Una eccetzioni si pudaristhià pinsà pa la di tre passona singurari, eddu/a ha, ma pa ca mutibu no unifuimassi a la di dui e tre passona, cumenti fesi lu prufissori Salvator Ruju (Agniru Canu) ki isciubaresi d’ischribì cu’ l’atzentu: à?

L’isthimaddu Giampaolo Bazzoni, abisumeu lu massimu vucaburaristha nosthru, i l’arthicuru “Problemi ortografici del sassarese” (Sesuja, innummaru 24/25 – 1994/1995) ischribia, a prupositu di lu “scempiamento delle doppie”, ki no si debi sighì lu cuntzettu “di una neccessaria maggior aderenza alla grafia della lingua” (italiana) di Giosuè Muzzo, Salvator Ruju e Vito Lanza, akì “sostenere una simile tesi significa tentare solo una incomprensibile italianizzazione del dialetto”. Bazzoni fazia l’esenpiu cu’ li parthitzipi passaddi di li veibi ki in sassaresu ani una “pronuncia assai marcata” della doppia d (Passaddu, Cundiddu) ma ki, no soru kissi funtumaddi, ischribini soru cu’ la d scempia “solo perché la corrispondente desinenza italiana (Passato, Condito) prevede una sola t. Semmu d’accordhu cu’ Bazzoni. A doru mannu parò bisogna di dì ki eddu matessi à aderiddu a kissa “incomprensibile italianizzazione del dialetto”, sia cu’ l’isciobaru di l’alfabetu itarianu, sia cu’ l’impreu di la lettara h i lu veibu abé, soru akì l’à lu curripundenti veibu itarianu

V’è, pa giunta, un fonema i lu sassaresu ki Bazzoni no piglia in cunsidarazioni mancu i lu capituru dedicaddu a li “Consonanti mutevoli”, e è kissu di la z sordha tz a l’ischumentzu di la paraura. Ma è impurthanti puru i lu coipu di la paraura. Si lu printzipiu ki “La parola deve essere trascritta sempre uguale a se stessa” (leggi https://sardies.it/2022/08/22/a-tzentanni-o-a-zentanni-tz-o-z/ ) digussì no è pa lu tz ki no à auddu accuglimentu pa lu fattu ki no fazi parthi di l’alfabetu itarianu. Tandu, pa fà calche esenpiu, si lu gani, lu binu, lu bani, lu dusthoinu, lu viori, debini assé ischritti: lu cani, lu vinu, lu tusthoinu, lu fiori, no si cumprendi akì pa no dà dipiazeri a “la nostra lingua” si debi d’ischribì: la zinzzura, la zirriora, lu zeru, candu “la paraura uguale a se stessa” è tzintzura, tzirriora, tzeru, tziddai, ecc. cu’ la zeta greipa (sordha) tz e no cu’ la zeta dotzi z. Tandu ischritti: la tzintzura, la tzirriora, lu tzeru, la tziddai, ecc.  ki, cumenti l’althri mutevuri, ciamba in un althru sonu cumenti candu è ipricadda daboi di l’arthicuri deteiminatibi la, li, lu. Insomma tzi saristhia piazuddu ki Bazzoni abussia posthu lu matessi afficcu pa la tz cumenti l’à posthu pa la l’althri “consonanti mutevoli”.

Li sassaresi da anni so cumprindendi lu varori di kisthu sonu. So sempri di più li passoni, sotzii culturari, infatti, ki l’impreani in carandari, manifesthi, e no mancani mancu li vucaburaristhi e ischrittori ki ani trattaddu e so trattendi la tz. Eppuru no è ancora atzittadda da li “puristi” di lu “nostro alfabeto italiano”. Kissu grafema è puru intraddu in dibessi ischori di Sassari. A la primaria di Santu Giuseppi, pa esenpiu, ani imparaddu cun kissu sonu a fabiddà e a ischribì e a cantà in sassaresu, ani imparaddu a dibintà “gionnaristhi” ischribendi arthicuri i lu gionnari Fabedda!, dui innummari più unu, ani traduziddu tutti li carthelli infuimmattibi di l’isthitutu, e cu’ lu cuntributu di la Regioni so ‘sthaddi imprentaddi e ancora oggi, più di tzentu, so ancora appiccaddi l’ischora. Tuttu kisthu trabagliu po assé d’amparu pa normatizà la tz? Si calchunu no abarà a assé cunvintu, v’è un precedenti isthoriggu traditziunari ki da sempri accumpagna Sassari e li sassaresi: Portha Utzeri, ischrittu propiu cu’ la tz.

Portha Utzeri piglia l’innommu da Utheri, una bidda ki isisthia affaccu a “Thathari”, funtumadda i lu Condaghe di San Pietro di Silki. È intaressanti lu fattu ki li ki fesini la toponomasthigga di tandu, li di lu Comuni di Sassari, aggiani “aggiornaddu” kissu th (th=tz) cu’ la tz e no cun zz.

Fabritziu Dettori

 

Articoli Correlati

Lascia un commento

Questo sito utilizza Akismet per ridurre lo spam. Scopri come vengono elaborati i dati derivati dai commenti.

Pulsante per tornare all'inizio