Orthografia di lu sassaresu 1700-1800
Tre documenti so tisthimogni priziosi pa’ cunniscì ca tipu d’ischrittura ani aduttaddu li primi chi ani prubbiggaddu óbbari

La chisthioni di l’orthografia di lu sassaresu è prisenti i’ li discussioni da assai tempu. Infatti, i’ l’óbbari letterarii puru di lu 1900 – e finz’a oggi – s’è visthu chi dugnunu fazìa li so’ isciòbari e li discussioni sobr’a l’orthografia v’erani ma no intaressabani a tutti. Tandu, pa’ vidé cumenti si cumpurthabani li sassaresi da li primi ischritti siguri che si cunnòscini, e dunca pa’ fabiddà di l’orthografia di lu sassaresu i’ li sécuri 1700 e 1800, so impurthanti tre documenti prubbiggaddi in chissi anni.
So documenti dibessi unu da l’althru. Parthendi da lu 1770 agattemmu “Brevi compendiu di la dottrina cristiana”, isciddu in Sassari da l’imprenta di Simoni Polu. Dabboi, i’ lu 1779, esci in Cagliari da la sthamperia reali “Discursu sobbra l’utiliddai di li pianti (distesu in lu calendariu sardu dill’annu currenti e traduziddu in sassaresu…)” L’autori è un sassaresu trapiantaddu a Cagliari, Giuseppi Cossu, ma la traduzioni, cumenti dizi lu matessi Cossu in un althru libru soiu, è di Giuanni Purcheddu, censori diocesanu. L’annu 1857 l’azzibèschanu di Sassari mons. Varesini dizzidi di prubbiggà i’ la sthamparìa di Rimundu Azara un “Brevi catechismu a usu dilli fideli di Sassari”.
Chisthi tre documenti so tisthimogni priziosi pa’ cunniscì ca tipu d’orthografia ani aduttaddu li primi (pa’ cantu si po sabé oggi…) chi ani prubbiggaddu óbbari in sassaresu.
La primma cosa sigura è chi nisciunu di li tre à impriaddu la –H umpari a li soni -ST, -RT, -LT, -SD, -RD, -LD e -SC, -RC, -LC, -SG, -RG e -LG, acchì la prupostha d’imprià chissa léttara soru pa’ signarà chissi soni dibessi e no fàzziri i’ la prununzia, saristhia arribidda da Preddu Nurra a la fini di lu 1800.
Althrettantu siguru è un althru fattu: i’ li tre documenti li parauri cun –Z prisentani soru e sempri o la foima cu’ una –Z o la foima cun dui –Z e no vi so parauri cun althri foimi cumenti lu logudoresu (-TZ):
| Brevi cumpendiu… | Discursu… | Brevi catechismu… |
| Essenzia Potenzia Dizendi Terza Azzuttaddu Senza Dananzi Mezu Assunzioni Diligenza |
Obbligazioni Zertamenti Commerziu Fozzia Ispirienzia Zibbi Suzzedi Zerti Prinzipalmenti Zircolà Apprezziassi |
Resurrezioni Mezzu Ammazzà Grozi Annunziadda Cunfidenzia Mezzanotti Feliziddai Eserziteggia Pazenzia Prezzettu |
Una prisenzia interessanti è chissa di la léttara –X, chi in chisthi documenti séivi pa’ casi dibessi:
| Brevi cumpendiu… | Discursu… | Brevi catechismu… |
| Giexa (gesgia) Mirixiddu (mirisciddu) Luxurià (lussurià) Proximu (prossimu) Ricunnoxiani (ricunnosciani) Nixunu (nisciunu) Battiximu (battisgimu) Cunnixiddu (cunnisciddu) |
Exattamenti (esattamenti) Staxoni (sthasgioni) Influxi (influssi) Exemplu (esempiu) Ixiddi (isciddi) Lixa (lisgia) Fixa (fissa) Raxoni (rasgioni) Bruxà (brusgià) |
Raxoni (rasgioni) Mirixidori (miriscidori) Naxisi (nascisi) Exempli (esempi) Giexa (gesgia) Battiximu (battisgimu) Proximu (prossimu) Luxurià (lussurià) Auxilii (ausirii) Crixima (crisima) |
- a lu posthu di –s o di –ss (esempiu – fissa – prossimu – crisima – esattamenti…);
- a lu posthi di –sci e –sgi (gesgia – isciddi – battisgimu – nisciunu…).
Un’althra prisenzia (ma soru i’ lu Brevi cumpendiu e i’ lu Brevi catechismu) è chissa di la –Y: Deyu, meyu, eyu, mayagli. Sempri in chisthi dui documenti s’incontra puru la léttara –J: – ingiurj – proprj – vigilj – varij – benefizj – dijunu. Interessanti la manera, prisenti i’ lu Discursu, d’imprià la lettara –H: poghu – loghu – inimighu – pidighoni – figha – incarrighaddu, forsi pa’ signarà lu sonu forthi di la –G.
Tutt’e tre li documenti imprèani la preposizioni par; impreani la foima cortha di l’aggettibi di pussessu me’ – to’ – so’ (e puru meè), imprèani li foimi quandu – qualiddai – in quiddà – qua (ca) – quista – quiddi e, pa’ l’infiniddu prisenti di li vèibi, li foimi cun doppia vucari a la fini: dii (dì) – intindii – vibii – ricibii – esseè – habeè. Curiosa la foima dii impriadda sia pa’ lu veibu dì (dire) chi pa’ l’innommu dì (giorno). E d’intaressu puru la prisenzia di la –C in casi cumenti cuncediddimi – salvàci – daci – ci cuncedia – alcesi – celu.
Vo signaradda la prisenzia di parauri parthicurari: mentras – tambè – pues e la foima eddis pa’ eddi; l’avveibiu ui (pa’ indì) a la sora o umpari a in, inui, (ancora oggi impriaddu a Sossu!).
Si po dì chi chisthu sassaresu aggia ancora calche tratta di l’ippagnoru, ma si vedi ciaru chi puru la linga itariana è prisenti in manera impurthanti; di siguru chissi possessibi zitaddi prima (me’, to’, so’) vènini da lu tuschanu: “il tu’ babbo e la tu’ mamma”, la tu’ casa”. Massimamenti pa’ lu Discursu, si vedi chi v’è la manu d’una passona isthudiadda e priparadda, cussì cumenti era Giuseppi Cossu, l’autori di chiss’óbbara. Inveci, pa’ l’althr’e dui, si tratta di traduzioni in sassaresu di catechismi chi ani l’impronta ciara di lu Conciliu di Trento di lu 1545-63 e chi abarani a durà finz’a li dì nosthri cun pogghi ciambamenti.
Cuncrudendi, chisthi tre óbbari so assai interessanti propiu pa’ vidè cumenti àggiani ischuminzaddu a ischribì in sassaresu l’antigghi nosthri, cun punti già feimi e abbasthanza siguri chi abemmu dittu e altrhi un poggu inzerthi, abendi a chi fà cu’ li dui linghi funtumaddi e cu’ lu sardhu logudoresu chi si fabiddaba tutt’in giru a Sassari, a parthi lu gadduresu di Casteddusardu chi, in dugna casu, po abé auddu calche infruenza pa’ li parauri zitaddi “salvàci, daci, ci cuncedia, alcesi, celu…”.
Mario L. Marras







